Narodziny bez imienia

25 maja 1912 roku w pałacu Changdeok w Seulu urodziła się dziewczynka, która przez pięć lat miała pozostać bez imienia. Jej ojcem był cesarz Gojong, ostatni monarcha dynastii Joseon, rządzącej Koreą od 1392 roku przez ponad pięć stuleci. Jej matka, Yang Gwi-in, była pałacową konkubiną, a sama ta okoliczność wystarczyła, by noworodka traktowano w pierwszych latach życia tak, jakby ledwie istniała.

W tym czasie dziewczynkę nazywano po prostu Agi, co po koreańsku znaczy „dziecko”. Dopiero w 1917 roku, gdy miała pięć lat, jej ojcu udało się przekonać japoński Generalny Gubernatorat — który kontrolował kraj od aneksji w 1910 roku — by oficjalnie zarejestrował ją jako członkinię rodziny cesarskiej. Tak narodziła się księżniczka Deokhye: późno i pod prąd.

W każdym sensie była księżniczką na papierze. Dynastia, którą reprezentowała, nie miała już realnej władzy. Korea została formalnie anektowana przez Cesarstwo Japonii dwa lata przed jej narodzinami, a tytuł Gojonga był jedynie formalnością, którą okupanci dopuszczali, by zachować pozory ciągłości. W takim świecie pustych ceremonii i obcej kontroli dorastała ostatnia księżniczka Korei.

Miłość ojca, groźba imperium

Mimo ponurego tła politycznego wczesne lata Deokhye były stosunkowo szczęśliwe dzięki głębokiej miłości, jaką darzył ją ojciec. Gojong, który w chwili jej narodzin miał już 59 lat, uczynił ją oczkiem w głowie. Świadomy zagrożenia, jakie japońska okupacja stwarzała dla rodziny królewskiej, starzejący się cesarz robił wszystko, co było w jego mocy, by chronić córkę.

W 1916 roku założył specjalnie dla niej przedszkole w pałacu Deoksugung, zdecydowany nie dać władzom japońskim żadnego pretekstu do wysłania jej do Japonii, jak stało się już z jej starszymi braćmi. Na tym jednak jego środki obronne się nie skończyły. W 1919 roku, pragnąc mocno zakorzenić córkę na koreańskiej ziemi, Gojong próbował zaaranżować jej małżeństwo z Kam Jang-hanem, bratankiem wysokiego szambelana dworu. Władze japońskie zablokowały ten związek.

Zaledwie kilka dni później, 21 stycznia 1919 roku, Gojong zmarł nagle. Nie chorował. Podejrzeń o otrucie nigdy nie odrzucono i do dziś pozostają poważną możliwością historyczną, zwłaszcza w świetle matrymonialnych działań, które cesarz prowadził potajemnie. Po jego śmierci Deokhye została bez ojca i w praktyce znalazła się pod opieką japońskiego rządu okupacyjnego.

Przymusowe wygnanie

Po śmierci ojca życie Deokhye przez pewien czas toczyło się z pewną dozą normalności. Uczęszczała do szkoły Hinodae w Seulu i mieszkała przy matce. Jednak w 1925 roku, mając zaledwie trzynaście lat, rząd kolonialny zmusił ją do wyjazdu do Japonii pod oficjalnym pretekstem kontynuowania nauki.

Był to środek polityczny, nie edukacyjny. Japonia od lat przenosiła członków koreańskiej rodziny królewskiej na swoje terytorium jako sposób kontroli i przymusowej asymilacji. Deokhye zapisano do szkoły Gakushuin w Tokio, elitarnej instytucji założonej w 1923 roku, gdzie uczyła się szycia i kultury japońskiej. Była daleko od domu, daleko od swojego języka i daleko od wszystkiego, co kiedykolwiek znała.

W 1930 roku pozwolono jej na krótko wrócić do Korei, by uczestniczyć w pogrzebie matki. Po raz pierwszy od pięciu lat stanęła na ziemi ojczystej — i miał to być ostatni raz przez ponad trzy dekady. Emocjonalny ciężar tego przelotnego powrotu zapoczątkował pogorszenie jej zdrowia psychicznego. Po powrocie do Japonii zaczęła lunatykować, a jej zachowanie w kolejnych miesiącach stawało się coraz bardziej nieregularne. Lekarze epoki zdiagnozowali u niej „demencję wczesną”, dziś przestarzały termin stosowany wtedy wobec każdego postępującego zaburzenia psychotycznego. Według współczesnych kryteriów stan Deokhye zostałby rozpoznany jako schizofrenia, charakteryzująca się częstymi epizodami psychozy.

Przymusowe małżeństwo, rozbita rodzina

Choroba nie powstrzymała planów japońskiego rządu. Mimo pogarszającego się stanu psychicznego księżniczki władze cesarskie zdecydowały, że Deokhye musi poślubić japońskiego arystokratę. Wybór padł na hrabiego So Takeyukiego, potomka klanu So — rodziny, która przez stulecia rządziła wyspą Tsushima, strategicznym przyczółkiem między Japonią a Półwyspem Koreańskim, i długo pełniła rolę pośrednika w relacjach między oboma krajami.

Ślub odbył się 8 maja 1931 roku na wyspie Tsushima. Żadna ze stron nie wybrała drugiej dobrowolnie. On również był arystokratą średniej rangi, wepchniętym w ten związek przez okoliczności polityczne. Mimo wszystko, według dostępnych relacji i wierszy, które hrabia poświęcił żonie i córce, Takeyuki wydaje się być człowiekiem troskliwym i czułym.

14 sierpnia 1932 roku urodziło się ich jedyne dziecko, nazwane Masae po japońsku i Jeonghye po koreańsku. Stabilizacja trwała jednak krótko. Do 1933 roku stan Deokhye znacznie się pogorszył i po raz pierwszy trafiła do szpitala psychiatrycznego. W kolejnych latach, podczas wojny na Pacyfiku i po niej, na przemian przebywała w szpitalach i na krótko wracała do życia rodzinnego, zawsze w kruchym stanie psychicznym.

Po klęsce Japonii w 1945 roku Korea odzyskała niepodległość, a japoński system arystokracji został zniesiony, pozbawiając hrabiego tytułu. Małżeństwo, wyniszczone latami choroby, biedy i napięć, zakończyło się w 1955 roku.

Ostateczny cios nadszedł w roku następnym. 26 sierpnia 1956 roku jej córka Masae zniknęła w górach prefektury Yamanashi, zostawiając notatkę noszącą wszelkie cechy listu pożegnalnego. Nigdy jej nie odnaleziono. Zakłada się, że odebrała sobie życie. Utrata jedynej córki pogrążyła Deokhye w najciemniejszym rozdziale jej choroby.

Niemożliwy powrót

Przez lata Deokhye gasła w japońskich zakładach psychiatrycznych, niemal całkowicie zapomniana przez świat. Korea, po wojnie podzielona na dwa wrogie państwa, była na Południu rządzona przez autorytarnego Syngmana Rhee, który systematycznie odmawiał ocalałym członkom rodziny królewskiej prawa do powrotu, obawiając się jakiejkolwiek symboliki monarchistycznej.

To dziennikarz Kim Eul-han zmienił bieg wydarzeń. Po odnalezieniu księżniczki w japońskim szpitalu rozpoczął publiczną kampanię domagającą się jej repatriacji. Jego wysiłki — niepozbawione osobistego ryzyka w ówczesnym klimacie politycznym — ostatecznie przyniosły sukces. 26 stycznia 1962 roku, w wieku pięćdziesięciu lat i po trzydziestu siedmiu latach nieobecności, księżniczka Deokhye wysiadła z samolotu na lotnisku Gimpo. Jej dawne damy dworu i piastunka z dzieciństwa, dziś już starsze kobiety, czekały na nią na płycie lotniska. One płakały. Ona także płakała, widząc ojczyznę po raz pierwszy od dziesięcioleci.

Ale powrót nie był triumfem. Rząd Korei Południowej jasno dał do zrozumienia, że Deokhye wraca jako zwykła obywatelka, nie jako księżniczka. Dziennikarze, którzy otoczyli ją po przybyciu, szybko zauważyli jej pogorszenie poznawcze. Nie odpowiadała na pytania i patrzyła w dal. Nagłówek jednej z dużych gazet bezlitośnie uchwycił ten moment: „Księżniczka Deokhye wraca do domu i natychmiast trafia do szpitala uniwersyteckiego”.

Ostatnie lata w pałacu

Mimo wszystko ostatnie lata Deokhye spędziła w domu swojego dzieciństwa. Zamieszkała w pałacu Changdeok w Seulu, ponownie ustanowionym rezydencją dla ocalałych członków dynastii Joseon. Żyła tam wraz ze swoją szwagierką Yi Bangją i bratankiem Yi Ku, utrzymywana z niewielkiego rządowego stypendium.

Nadal otrzymywała leczenie psychiatryczne w Szpitalu Narodowego Uniwersytetu Seulskiego, z okresowymi hospitalizacjami przez kolejne lata. Zmarła 21 kwietnia 1989 roku w wieku siedemdziesięciu sześciu lat. W ostatnich latach cierpiała na afazję, neurologiczne schorzenie odbierające człowiekowi zdolność rozumienia lub tworzenia mowy. Kobieta, którą ogłoszono księżniczką w różnych językach, która przepłynęła oceany i przetrwała wojny, zmarła niezdolna wypowiedzieć ani zrozumieć choćby jednego słowa.

Została pochowana w królewskim grobowcu Hongneung, na południe od Seulu, obok ojca i cesarzowej małżonki Myeongseong.

Dziedzictwo zapomnianej historii

Historia Deokhye przez dziesięciolecia pozostawała w dużej mierze nieznana, nawet w Korei. Japońska autorka Yasuko Honma opublikowała pierwszą poważną biografię na jej temat, później przetłumaczoną na koreański w 1996 roku. Powieściopisarka Kwon Bi-young w 2009 roku uczyniła z jej życia bestseller, przywracając księżniczkę do centrum kultury popularnej. W 2016 roku film The Last Princess z Son Ye-jin zarobił ponad 40 milionów dolarów na całym świecie, przedstawiając jej historię nowemu pokoleniu.

Dziś na wyspie Tsushima stoi pomnik upamiętniający jej małżeństwo. Jej ceremonialne szaty są przechowywane w Narodowym Muzeum Pałacowym Korei. A jej imię — Deokhye, oznaczające „cnotę i łaskę” — trwa jako imię osoby, wobec której historia ma przynajmniej dług pamięci.

Była księżniczką bez królestwa, matką bez córki, kobietą bez głosu u kresu życia. Ale przede wszystkim była ostatnim żyjącym świadkiem imperium, które Japonia pogrzebała, a Korea zbyt długo wydobywała z zapomnienia.