7 najbardziej monumentalnych kościołów kolonialnych Ameryki Południowej

1. Iglesia de la Compañía de Jesús — Quito, Ekwador

Budowę rozpoczęli jezuici w 1605 roku, a prace trwały około 160 lat. La Compañía jest dziełem najczęściej nazywanym szczytowym osiągnięciem baroku w obu Amerykach. Fasada została wyrzeźbiona z andyjskiego kamienia wulkanicznego; wewnątrz nawa o długości około 58 metrów wznosi się ku sklepieniu na wysokość 26 metrów i jest niemal w całości pokryta złotem płatkowym wykonanym przez artystów Escuela Quiteña.

Sprawdzamy mit. Blogi podróżnicze i strony nieruchomości bez końca powtarzają, że wnętrze pokrywa siedem ton złota. Złoto płatkowe rozbija się do grubości ułamka mikrona, więc siedem ton jest fizycznie niemożliwe. Ostrożne szacunki mówią o około 50–60 kilogramach 23-karatowego złota płatkowego — nadal niezwykłej ilości, lecz około sto razy mniejszej niż głosi mit. Dramatyczne obrazy Piekła i Sądu Ostatecznego oglądane dziś przez zwiedzających to XIX-wieczne kopie Alejandro Salasa, a nie oryginały Hernando de la Cruza z 1620 roku.

Kościół przetrwał trzęsienie ziemi w 1987 roku oraz pożar podczas restauracji w 1996 roku i ponownie otwarto go w 2005. Jest jednym z najważniejszych zabytków historycznego centrum Quito, wpisanego na listę UNESCO w 1978 roku.

2. Iglesia y Convento de San Francisco — Quito, Ekwador

Jeśli La Compañía zwycięża przepychem, San Francisco wygrywa skalą. Budowę rozpoczęto niespełna dwie dekady po hiszpańskim założeniu Quito w 1534 roku, a kompleks rozwijano przez drugą połowę XVI wieku. To największy kolonialny zespół architektoniczny miasta: nie pojedynczy kościół, lecz cały świat atrium, dwóch wież, krużganków, placów i kaplic.

Wnętrze łączy mudéjarowy strop kasetonowy ze złoconymi barokowymi retabulami. Kompleks uchodzi za jedną z kolebek Escuela Quiteña, której warsztaty zaopatrywały kościoły północnych Andów. Obok stoi kaplica Cantuña, słynna z legendy o pakcie budowniczego z diabłem — kolonialnego folkloru, który warto opowiadać jako folklor, a nie udokumentowaną historię.

3. Catedral del Cusco — Cusco, Peru

Katedrę wzniesiono na Kiswarkancha, pałacu przypisywanym Ince Wiracochy. Zajmuje około 3920 metrów kwadratowych i została częściowo zbudowana z czerwonego granitu sprowadzanego z twierdzy Sacsayhuamán. Pierwszą mszę odprawiono w 1654 roku, konsekracja nastąpiła w 1668, a w 1928 świątynię uznano za bazylikę mniejszą.

Architektura jest wymowną hybrydą: gotyckie sklepienia żebrowe nad porządkami renesansowymi i barokowymi, czyli typowa dla Andów synteza. W środku znajdują się cedrowe stalle, rzeźbiona ambona, czczony Señor de los Temblores i obrazy szkoły cuskeńskiej. Wśród nich słynna Ostatnia Wieczerza przedstawia na stole pieczone cuy, andyjską świnkę morską — drobny akt wizualnego przekładu, który wiele mówi o lokalnym zakorzenieniu chrześcijaństwa.

4. Iglesia de la Compañía de Jesús — Cusco, Peru

Naprzeciw katedry, po drugiej stronie Plaza de Armas, jezuicki kościół stoi na Amarucancha, dawnym pałacu Inki Huayna Cápaca. Po przyznaniu jezuitom kamieniołomu Pucyura w 1653 roku ambitny projekt wywołał jeden z najlepiej udokumentowanych sporów architektonicznych kolonialnego Peru. W 1656 kapituła katedralna, działając przez Diego Ariasa de la Cerdę, protestowała, że tak śmiała fasada może przyćmić kościół macierzysty stojący kilka metrów dalej. Wicekról poparł jezuitów; biskup Pedro de Ortega Sotomayor odwołał się do Real Audiencia — a kościół i tak ukończono 24 lipca 1668 roku.

Sprawdzamy mit. Romantyczna opowieść, jakoby papież zakazał jezuitom budować wyżej niż katedra, jest późniejszym dodatkiem. Spór rozstrzygały sądy kolonialne, a budowla była gotowa na długo przed tym, zanim jakakolwiek decyzja z Rzymu mogła mieć znaczenie. Pozostała jedna z najwspanialszych rzeźbionych kamiennych fasad kontynentu.

5. Basílica y Convento de San Francisco — Lima, Peru

Franciszkanie otrzymali tę parcelę przy założeniu Limy w 1535 roku, ale oglądany dziś powściągliwy, ochrowy kościół — wzorcowy przykład baroku limeńskiego — został w dużej mierze odbudowany w drugiej połowie XVII wieku po kolejnych trzęsieniach ziemi. Sewilskie kafle, stropy kasetonowe o mauretańskich wpływach i monumentalna biblioteka sprawiają, że klasztor przypomina galerię sztuki kolonialnej.

Największa sława kryje się jednak pod ziemią. Katakumby służyły jako kolonialny cmentarz do początku XIX wieku. Dwa zastrzeżenia często umykają przewodnikom: powtarzana liczba 25 tysięcy pochówków jest szacunkiem, a nie udokumentowanym spisem; natomiast geometryczne układy czaszek i kości udowych są późniejszą ekspozycją muzealną, nie pierwotnym sposobem pochówku. Kompleks należy do historycznego centrum Limy, wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

6. San Lorenzo de Carangas — Potosí, Boliwia

Skromny w bryle — jedna nawa z adobe, rozpoczęta w 1548 roku jako kościół parafialny i odbudowana po tym, jak śnieg zawalił dach — San Lorenzo trafia na listę dzięki jednemu elementowi: rzeźbionemu kamiennemu portalowi, jednemu ze szczytowych osiągnięć baroku metyskiego południowych Andów.

Sprawdzamy mit. Źródła często datują słynną fasadę na XVI wiek. To błąd: portal wyrzeźbiono między 1728 a 1744 rokiem. Jego ikonografia z niezwykłą swobodą łączy dwa światy — kolumny salomonowe przechodzące w rdzenne postacie w faldellines, syreny grające na charango, anioły z vihuelą i harfą, słońce i księżyc pośród winorośli. Wewnątrz znajdują się rzeźby Chrystusa autorstwa Gaspara de la Cuevy. To artystyczna dywidenda srebra Potosí, miasta, które w okresie świetności dorównywało wielkością Londynowi i Paryżowi.

7. Igreja e Convento de São Francisco — Salvador, Brazylia

Atlantycki wyjątek. Klasztor pochodzi z 1686 roku, kościół budowano od 1708, otwarto około 1723, a dekoracje ukończono około 1750. Wnętrze to horror vacui z talha dourada — złoconego, rzeźbionego cedru i jacarandy — przeplatanego niebiesko-białymi portugalskimi azulejos; anioły i ptaki wypełniają niemal każdą powierzchnię. Kompleks należy do Siedmiu Cudów Pochodzenia Portugalskiego oraz do historycznego centrum Salvadoru wpisanego na listę UNESCO.

Sprawdzamy mit i najnowsze fakty. Liczby jednej tony czy 800 kilogramów złota opisują złoconą snycerkę — płatki i pył na drewnie — a nie lity kruszec. Jest też współczesny fakt, którego rzetelny przewodnik nie może pominąć: 5 lutego 2025 roku zawaliła się część stropu nawy, zabijając 26-letnią zwiedzającą i raniąc inne osoby. Od tamtej pory kościół jest zamknięty. Po awaryjnym zabezpieczeniu rozpoczęto pełną restaurację finansowaną z brazylijskiego programu Novo PAC; całkowitego ponownego otwarcia nie oczekuje się przed około 2029 rokiem. Na razie najbardziej złoty kościół obu Ameryk można podziwiać tylko na fotografiach.