Jerozolima, święte miasto trzech religii abrahamowych, w XIX wieku przeszła głęboką przemianę. Po stuleciach osmańskich rządów znalazła się w wirze zmian politycznych, społecznych i gospodarczych, które na nowo określiły jej krajobraz urbanistyczny oraz strukturę ludności.
Kontekst historyczny i polityczny
W XIX wieku Jerozolima znajdowała się pod władzą Imperium Osmańskiego. Był to okres reform zwanych Tanzimatem, zmierzających do modernizacji państwa i usprawnienia administracji. Obejmowały wprowadzenie nowych systemów prawnych i administracyjnych, a w Palestynie spis ludności oraz formalizację tytułów własności. W Jerozolimie reformy były jednak odczuwane nierównomiernie, a miasto pozostawało przede wszystkim ośrodkiem religijnym i pielgrzymkowym.
Jerozolima, gdzie dawne echa spotykały kroki nowoczesnego świata, w XIX wieku stała na rozdrożu czasu. Łączyła tysiącletnie tradycje z nowymi wpływami, a zarazem przeżywała poważne niepokoje. W 1834 roku, podczas powstania chłopskiego w Palestynie, Kasim al-Ahmad poprowadził oddziały z Nablusu i zaatakował Jerozolimę przy pomocy klanu Abu Ghosh. Weszli do miasta 31 maja, a chrześcijańska i żydowska ludność doznała różnych napaści. W następnym miesiącu wojska Kasima zostały pokonane przez egipską armię Ibrahima. Choć w 1840 roku przywrócono władzę osmańską, wielu egipskich muzułmanów pozostało w Jerozolimie, a Żydzi z Algieru i innych części Afryki Północnej zaczęli coraz liczniej się osiedlać.
W latach czterdziestych i pięćdziesiątych XIX wieku wielkie mocarstwa rozpoczęły w Palestynie rywalizację o zwiększenie ochrony mniejszości religijnych. Spór prowadzili głównie przedstawiciele konsularni w Jerozolimie. Według konsula pruskiego ludność w 1845 roku liczyła 16 410 osób: 7120 Żydów, 5000 muzułmanów i 3390 chrześcijan, a także 800 tureckich żołnierzy i 100 Europejczyków. Pod rządami osmańskimi rosła liczba chrześcijańskich pielgrzymów, a na Wielkanoc populacja miasta podwajała się. W latach sześćdziesiątych poza murami Starego Miasta zaczęły powstawać nowe dzielnice, aby przyjąć pielgrzymów i złagodzić dotkliwe przeludnienie oraz złe warunki sanitarne wewnątrz murów. Kompleks Rosyjski i Mishkenot Sha’ananim założono w 1860 roku. Ten drugi powstał dzięki darowi filantropa Mosesa Montefiorego, który sfinansował w okolicy budowę siedmiu wiatraków — do dziś pozostały tylko dwa — aby zachęcić mieszkańców do opuszczenia murów i przenosin do nowych dzielnic. W kolejnych latach i dekadach powstały Mahane Israel (1868), Nahalat Shiv’a (1869), Kolonia Niemiecka (1872), Beit David (1873), Mea Shearim (1874), Shimon HaZadiq (1876), Beit Ya’aqov (1877), Abu Tor (lata osiemdziesiąte XIX wieku), Kolonia Szwedzko-Amerykańska (1882), Yemin Moshe (1891), a pod koniec stulecia Mamilla i Wadi al-Joz. W 1867 roku amerykański misjonarz zanotował, że przybliżona populacja Jerozolimy przekraczała 15 tysięcy mieszkańców, w tym od 4 do 5 tysięcy Żydów i 6 tysięcy muzułmanów. Co roku przybywało od 5 do 6 tysięcy rosyjskich pielgrzymów chrześcijańskich. W 1874 roku Jerozolima stała się centrum specjalnego okręgu administracyjnego, zwanego Mutasarrifatem Jerozolimy, niezależnego od wilajetu Syrii i podlegającego bezpośrednio Stambułowi.
Archeologia i ponowne odkrycie
XIX wiek był również czasem intensywnego zainteresowania archeologicznego Jerozolimą. Europejscy podróżnicy i archeolodzy przybywali w nadziei odkrycia materialnych świadectw potwierdzających opowieści biblijne. Poszukiwania te nie tylko poszerzały wiedzę o starożytnej Jerozolimie, lecz także umacniały jej miejsce w światowej wyobraźni.
Dziewiętnastowieczna Jerozolima była tyglem zmian i ciągłości. Gdy Imperium Osmańskie próbowało się modernizować, miasto pozostawało zakorzenione w dawnych tradycjach, a jednocześnie otwarte na wpływy kształtujące szerszy świat.
