Brązową tablicę z wierszem Emmy Lazarus umieszczono przy Statui Wolności w 1903 roku. Sam pomnik odsłonięto siedemnaście lat wcześniej. Słowa kojarzone dziś z nim najmocniej — o przyjęciu przybyszów — stały się więc częścią monumentu dopiero po inauguracji. Miedziana postać i wiersz mają odrębne historie, które z czasem splotły się w zbiorowej pamięci.
Dnia 28 października 2026 roku mija 140 lat od uroczystego odsłonięcia statuy. To okazja, by przyjrzeć się pomnikowi tak znanemu, że jego szczegóły łatwo przeoczyć. Jego początki łączą francuskie nadzieje republikańskie z amerykańską niepodległością i zniesieniem niewolnictwa. Budowa wymagała wiedzy inżynierskiej i zbiórek pieniędzy po obu stronach Atlantyku. Poezja oraz historia migracji umocniły później znaczenie statuy jako znaku schronienia dla nowo przybyłych.
Francuska idea skierowana do Ameryki
Amerykańska Służba Parków Narodowych, opiekująca się pomnikiem, wywodzi projekt od Édouarda de Laboulaye’a i roku 1865. Ten francuski myśliciel polityczny, znawca prawa konstytucyjnego i przeciwnik niewolnictwa popierał Unię podczas wojny secesyjnej. Uhonorowanie Stanów Zjednoczonych mogło zarazem wzmocnić argument w sporze toczonym we Francji: publiczny hołd dla wolności dawał przykład ludziom zabiegającym o demokratyczne rządy we własnym kraju.
Rzeźbiarz Frédéric-Auguste Bartholdi nadał tej idei kształt. W 1871 roku przybył do Stanów Zjednoczonych i wybrał Bedloe’s Island, dzisiejszą Liberty Island, w porcie nowojorskim. Stamtąd postać miała być widoczna dla statków wpływających do zatoki. Oficjalna nazwa, „Liberty Enlightening the World”, czyli „Wolność opromieniająca świat”, wyrażała ambicję sięgającą dalej niż granice kraju, w którym stanął pomnik.
Projekt nadawał też materialną postać przyjaźni francusko-amerykańskiej. Strona francuska miała sfinansować statuę, amerykańska — jej cokół. Określenie „dar” jest trafne, ale pomija ten podział prac. Ukończona we Francji rzeźba nie mogła stanąć w porcie, dopóki Amerykanie nie zapewnili jej podstawy.
Pomnik płynie przez ocean w częściach
Zanim nowojorczycy zobaczyli złożoną statuę, publiczność oglądała jej części. Ramię z pochodnią pokazano na wystawie w Filadelfii zorganizowanej w 1876 roku z okazji stulecia amerykańskiej niepodległości; głowę i ramiona wystawiono w Paryżu w 1878 roku. Ogromne fragmenty pozwalały zobaczyć projekt, który jeszcze nie był gotowy. Pokazują też monument w mniej znanej postaci: głowę oddzieloną od tułowia i ramię wyprzedzające całość.
Miedziana powłoka zaprojektowana przez Bartholdiego potrzebowała konstrukcji nośnej. Po śmierci inżyniera Eugène’a Viollet-le-Duca w 1879 roku projekt tej konstrukcji przejął Gustave Eiffel. Powstało połączenie cienkiej miedzianej skóry z wewnętrznym żelaznym szkieletem. Amerykański cokół zaprojektował Richard Morris Hunt. Wygląd posągu i zapewnienie mu stabilności w wietrznym porcie były różnymi zadaniami, wymagającymi odrębnych umiejętności.
Gotową statuę przekazano amerykańskiemu przedstawicielowi w Paryżu 4 lipca 1884 roku, a potem rozebrano na części do transportu. Francuski okręt Isère dotarł z ładunkiem do Nowego Jorku 17 czerwca 1885 roku. Cokół wciąż nie był ukończony. Uroczyste przyjęcie statuy nie mogło zastąpić brakującej podstawy: rzeźba musiała czekać na zakończenie tej części budowy.
Gazeta New York World Josepha Pulitzera pomogła przełamać impas finansowy, prowadząc w 1885 roku publiczną zbiórkę. Prace wznowiono, a cokół ukończono w następnym roku. Montaż posągu stanowił materialne zwieńczenie współpracy przez Atlantyk. Za słynną sylwetką stali członkowie komitetów, darczyńcy, rzemieślnicy, inżynierowie i robotnicy budowlani — ludzie, których łatwo pominąć, gdy pamięć o narodowym pomniku skupia się na jednym nazwisku.
Co naprawdę mówi miedziana postać
Na tablicy trzymanej przez statuę zapisano cyframi rzymskimi datę 4 lipca 1776 roku. Pochodnia symbolizuje światło wiedzy. Niżej, u stóp postaci, leżą zerwane okowy i łańcuch, częściowo ukryte pod szatą. Te szczegóły łączą amerykańską niepodległość z wyzwoleniem z niewoli. Łańcuch mówi szczególnie wiele właśnie dlatego, że nie widać go na licznych fotografiach kadrujących jedynie głowę i pochodnię.
Służba Parków Narodowych wyraźnie wiąże początki pomnika z ruchem na rzecz zniesienia niewolnictwa, ale wskazuje też granice tej symboliki. Koniec niewolnictwa nie położył kresu dyskryminacji rasowej. Gazety czarnej społeczności kwestionowały pełne triumfu opisy statuy po jej odsłonięciu. Wyobrażenie wolności można było zestawić z doświadczeniami ludzi, którym kraj nadal odmawiał równego traktowania.
Sprzeczność ta była widoczna już podczas inauguracji. Prezydent Grover Cleveland oficjalnie przyjął statuę 28 października 1886 roku. Nowojorska organizacja walcząca o prawa wyborcze kobiet, New York State Woman Suffrage Association, nie uzyskała zgody na udział kobiet bez męskiej eskorty, więc wynajęła łódź, aby obserwować uroczystość z wody. Kobiecą personifikację wolności odsłonięto podczas ceremonii, z której te kobiety zostały wykluczone. Trudno o wyraźniejszy przykład różnicy między alegorią a prawami politycznymi.
Wiersz, który zmienił adresata
Emma Lazarus napisała „The New Colossus” 2 listopada 1883 roku na wystawę zbierającą fundusze na cokół. Głos mówiący w wierszu odwraca się od wielkości starożytnego zdobywcy i zwraca do ludzi pozbawionych domu. Nadaje statui miano „Mother of Exiles” — Matki Wygnańców. Wiersz kieruje więc znaczenie pomnika ku tym, którzy przybywają bez oparcia, jakie daje stały dom.
Sonet powstał przed inauguracją, lecz jego słowa umieszczono na tablicy dopiero w 1903 roku. Kolejność ma znaczenie. Wizja statuy jako symbolu przyjęcia imigrantów miała wcześnie swoją rzeczniczkę; fizycznie dołączono ją do pomnika później. Wiersz nie tylko opisywał istniejącą postać. Dał jej głos, odbiorców i wyobrażenie tego, co mogłoby oznaczać uniesione światło.
Federalna stacja imigracyjna na Ellis Island została otwarta 1 stycznia 1892 roku. Znajdowała się na innej wyspie niż statua, choć oba miejsca silnie połączyły się w pamięci publicznej. W jednym przybysze przechodzili procedury wynikające z prawa federalnego; drugie stało się obrazem, przez który można było wyobrazić sobie przybycie. Rozróżnienie ich położenia i historii pozwala lepiej zrozumieć związek między nimi.
Słowa o przyjęciu utrwalone w brązie były wypowiedzią literacką, a nie ustawą imigracyjną. Część ich trwałej siły bierze się właśnie z tej różnicy: wyrażają ideał, z którym można konfrontować politykę państwa i rzeczywiste doświadczenia przybyszów. Wiersz umieszczony w pomniku może stawiać krajowi wymaganie, nie twierdząc, że opisuje los każdej osoby, która tam dotarła.
Symbol tworzony przez kolejne pokolenia
Nawet znajomy wygląd zewnętrzny nosi ślady zmian. Miedź była początkowo brązowa, a zieloną patynę uzyskała wskutek utleniania. Pochodnia, którą statua trzyma dziś, jest zamiennikiem zainstalowanym w 1986 roku; oryginał znajduje się w muzeum Statuy Wolności. To, co z portu wygląda na niezmienną ikonę, przetrwało dzięki konserwacji i zmianom.
Podobnie nawarstwiały się znaczenia, choć nie da się ich odnawiać narzędziami. Abolicjonistyczny zamysł, data niepodległości na tablicy i powitanie zapisane przez Lazarus należą do różnych nurtów historii pomnika. Czytane razem pokazują, jak dzieło publiczne może przemówić do ludzi, których pierwsi orędownicy nie mieli w pełni na myśli, a zarazem zachować ślady ich zamiarów.
Po 140 latach statuę wciąż można odczytywać przez dwa szczegóły rzadko widoczne na jednym zdjęciu: zerwany łańcuch u stóp i wiersz w cokole. Pierwszy oznacza wyzwolenie z niewoli; drugi zwraca się do osób szukających miejsca do życia. Pomiędzy nimi leży wymagające rozróżnienie: wolność dotyczy zarówno tego, przed czym człowiek ucieka, jak i tego, kim społeczeństwo pozwala mu się stać.
Źródła: National Park Service: zniesienie niewolnictwa, National Park Service: budowa, National Park Service: kalendarium, Emma Lazarus: The New Colossus, Biblioteka Kongresu: wiersz i statua.
