Pierwszą operę wystawiono jeszcze przed otwarciem budynku przez królową. 28 września 1973 roku Australian Opera zaprezentowała Wojnę i pokój Prokofiewa w nowej sali Opera Theatre w Sydney. Oficjalna inauguracja przez Elżbietę II nastąpiła 20 października. Między tymi datami kryje się ważne rozróżnienie: Opera w Sydney stawała się zarówno działającym teatrem, jak i wizerunkiem kraju. Ceremonia świętowała budynek, którego stworzenie wymagało znacznie więcej niż natchnionego rysunku.
Pięćdziesiąt trzy lata po inauguracji jego dach pozostaje natychmiast rozpoznawalny. Architekt Jørn Utzon, który go wymyślił, nigdy osobiście nie zobaczył ukończonego dzieła. Wyjechał z Sydney w kwietniu 1966 roku po ostrym konflikcie z rządem Nowej Południowej Walii. Wnętrza dokończyli inni. Historia opery łączy te fakty: niezwykły projekt, inżynierię, która umożliwiła realizację, polityczne zerwanie i mniej wdzięczne zadanie doprowadzenia cudzej wizji do końca.
Budynek wymyślony w Danii
Potrzeba lepszych sal widowiskowych w Sydney istniała przed konkursem. Dyrygent Eugene Goossens, który przyjechał w 1947 roku, by kierować Sydney Symphony Orchestra, zabiegał o odpowiedni dom dla muzyki. Premier Nowej Południowej Walii Joseph Cahill zapewnił projektowi polityczne wsparcie. Międzynarodowy konkurs architektoniczny rozpoczął się w lutym 1956 roku. W styczniu 1957 roku Cahill ogłosił zwycięzcę: Utzona, trzydziestoośmioletniego duńskiego architekta pracującego daleko od australijskiego portu.
Wybrano Bennelong Point, znane również jako Tubowgule, którego tradycyjnymi opiekunami są Gadigalowie. Wcześniej znajdowały się tam między innymi fort i zajezdnia tramwajowa. Utzon zaproponował grupę rzeźbiarskich dachów nad masywnym podium, odpowiadając na położenie widoczne z otaczającej wody. Rysunki konkursowe wyrażały ambicję architektoniczną. Przełożenie tych kształtów na możliwą do zbudowania konstrukcję wymagało dalszych badań, zmian i współpracy z inżynierami Ove Arup and Partners.
Wspólna geometria różnych powłok
W latach 1958–1962 rozważano różne geometrie dachu, między innymi formy paraboliczne i elipsoidalne. Problemem nie było jedynie podparcie efektownej sylwetki. Gdyby każda powłoka wymagała innego kształtu i innego szalunku, budowa stałaby się trudniejsza i droższa. Ostatecznie powłoki wyprowadzono z powierzchni jednej kuli. Różne rozmiary mogły dzięki temu mieć wspólną krzywiznę, pozwalając na powtarzalność w kompozycji, która nadal wyglądała na zróżnicowaną.
Sferyczna geometria umożliwiła praktyczne zastosowanie prefabrykacji i zapewniła wspólną podstawę okładzin zewnętrznych. Znane białe powierzchnie także były wynikiem eksperymentów. Szwedzki producent Höganäs pracował trzy lata nad wykończeniem, jakiego chciał Utzon: odbijającym światło, ale bez lustrzanego olśnienia. Pozorna lekkość budynku zależała od połączenia geometrii, betonu i starannie opracowanych powierzchni ceramicznych. Dach był architektonicznym obrazem uzyskanym dzięki systemowi budowy, a nie szkicem po prostu powiększonym do skali portu.
Architekt odchodzi, prace trwają
Rozwiązanie dachu nie usunęło politycznych trudności projektu. Koszty rosły, ukończenie się oddalało, a relacje Utzona z władzami pogarszały się. Po zmianie rządu stanowego w 1965 roku spory z ministrem robót publicznych Davisem Hughesem dotyczyły między innymi płatności i prototypów, których Utzon chciał dla wnętrz. Spotkanie 28 lutego 1966 roku zakończyło się zerwaniem. Protestowano, żądając przywrócenia architekta, lecz próby porozumienia się nie powiodły. 28 kwietnia wyjechał z rodziną.
Peter Hall przejął odpowiedzialność za projektowanie w zespole powołanym do ukończenia budynku. Wraz z nim pracowali Lionel Todd i David Littlemore pod kierownictwem architekta rządowego Teda Farmera. Hall początkowo popierał powrót Utzona. Przyjęcie zlecenia naraziło go na krytykę architektów uważających, że tylko pierwotny projektant powinien dokończyć dzieło. Tymczasem budynek nadal trzeba było przygotować do użytkowania: sale, ciągi komunikacyjne, szklane ściany i wnętrza miały wymagania, których samo ukończenie zewnętrznej formy nie rozwiązywało.
Jedna z ważnych decyzji dotyczyła głównej sali. Zamiast służyć zarówno muzyce symfonicznej, jak i dużym przedstawieniom operowym, stała się przestrzenią przeznaczoną specjalnie na koncerty. Hall badał zagraniczne obiekty i współpracował ze specjalistami nad widownią i akustyką. Szklane ściany również wymagały rozwiązań architektonicznych i inżynieryjnych zachowujących związek foyer z portem. Jego wkład był znaczącym zadaniem projektowym, choć historia odejścia Utzona często przesłaniała pracę osób kończących budowę.
Otwarcie i odnowiona współpraca
Oficjalna ceremonia 20 października 1973 roku obejmowała fajerwerki i IX Symfonię Beethovena. Narodowe Archiwum Filmu i Dźwięku dokumentuje widzów wzdłuż brzegu i na łodziach w porcie. Sceny budynku zaczęły już wtedy własną historię. Pierwsza opera i królewska inauguracja były odrębnymi wydarzeniami, a ta druga nie zamknęła wszystkich sporów. Potwierdziła jednak, że długo kwestionowany projekt stał się publicznym miejscem przedstawień.
Związek Utzona z operą odnowił się w innej formie w 1999 roku, gdy zgodził się opracować wytyczne przyszłych zmian. Jego zasady projektowe stały się ramą ochrony charakteru budynku przy jednoczesnym umożliwieniu adaptacji. W 2004 roku ponownie otwarto salę recepcyjną po przebudowie według Utzona i nazwano ją Utzon Room. W tej późniejszej fazie współpracował z synem Janem i architektem z Sydney Richardem Johnsonem. Odnowiona współpraca nie oznaczała osobistego powrotu do Sydney.
UNESCO wpisało operę na Listę Światowego Dziedzictwa w 2007 roku, doceniając jej architekturę oraz osiągnięcia konstrukcyjne i technologiczne. Opis wyraźnie łączy koncepcję Utzona ze zbiorową kreatywnością architektów, inżynierów i budowniczych. To trafny sposób spojrzenia na rocznicę. Dach uczynił budynek rozpoznawalnym; ludzie, którzy go rozwijali, kończyli i dostosowywali, sprawili, że można w nim było nadal wystawiać spektakle. 20 października upamiętnia chwilę, gdy to trudne przedsięwzięcie oficjalnie otwarto dla świata.
Źródła: Opera Australia: Wojna i pokój, 1973; NFSA: inauguracja 20 października 1973; Opera w Sydney: Jørn Utzon; Opera w Sydney: Tubowgule; Opera w Sydney: rozwiązanie sferyczne; Opera w Sydney: odejście Utzona; Australijskie Muzeum Narodowe: historia budowy; Opera w Sydney: Peter Hall i ukończenie; Opera w Sydney: odnowiona współpraca i dziedzictwo; UNESCO: Opera w Sydney.
