Wieloryb za Moby-Dickiem: rzeczywistość, katastrofy i obsesja

Co wydarzyło się na Essex

Relacja Chase'a opisuje dużego kaszalota, który dwukrotnie uderzył w statek. Załoga polowała na wieloryby, gdy zwierzę zbliżyło się do jednostki; zderzenie zniszczyło jej oceaniczny dom. Dwudziestu mężczyzn uciekło w trzech małych łodziach z uratowanymi zapasami. Kapitan George Pollard i oficerowie stanęli przed innym rejsem: znaleźć ląd, zanim wyczerpią się żywność i siły.

Chase zapisał praktyczne szczegóły: racjonowanie, pragnienie, narastającą słabość i nawigację w otwartych łodziach. Mężczyźni dotarli na wyspę. Trzech tam pozostało, a reszta wznowiła próbę znalezienia pomocy. Głód doprowadził rozbitków na morzu do kanibalizmu. Ostatecznie przeżyło ośmiu. Nie należy opisywać tych faktów jako przygody, w której odwaga rozwiązuje każde niebezpieczeństwo.

Relacja nie ujawnia także myśli kaszalota. Chase interpretował spotkanie za pomocą języka i przekonań dziewiętnastowiecznego wielorybnika. To dowód na to, co ocalały obserwował i w co wierzył, nie na zamiar zwierzęcia prowadzenia wojny przeciw ludzkości.

Rozróżnienie zapobiega częstemu błędowi: nie ustalono, że kaszalot, który zatopił Essex, był zwierzęciem później opisanym jako Mocha Dick. Katastrofa i historia białego wieloryba to odrębne wątki tła powieści.

Mocha Dick między relacją a legendą

W 1839 roku Jeremiah N. Reynolds opublikował Mocha Dick, or the White Whale of the Pacific w The Knickerbocker. Przedstawił wyjątkowo jasnego kaszalota związanego z wodami wokół wyspy Mocha u wybrzeży Chile. Jego ciało nosiło ślady spotkań z myśliwymi, a narracja przypisywała mu niemal legendarną zdolność przeżywania kolejnych starć.

Reynolds wyjaśnił, że przekazuje historię opowiedzianą przez marynarza i przeredagował jej język. To pożyteczne ostrzeżenie. Tekst pokazuje, jak wielorybnicy opowiadali o potężnym zwierzęciu, ale jego dramatycznych epizodów i przesadnej sławy nie można w całości uznać za niezależnie potwierdzone obserwacje. To tekst historyczny zawierający opowieść, nie współczesna naukowa dokumentacja identyfikacyjna.

Nawet słownictwo zdradza epokę. Dziewiętnastowieczni autorzy mogli nazywać wieloryba rybą; zoologia klasyfikuje kaszaloty jako ssaki. NOAA opisuje je jako głęboko nurkujące zębowce żywiące się przede wszystkim kałamarnicami. Zdolność zranienia statku nie dowodzi charakteru moralnego, który przypisuje im pisarz lub marynarz.

Pisarz znający zawód

Melville wniósł do materiału własne doświadczenie na morzu. W 1841 roku płynął na wielorybniku Acushnet. Muzeum Wielorybnictwa w New Bedford dokumentuje jego spotkanie z synem Owena Chase'a i otrzymany opis Essex. Czytał zatem o katastrofie wewnątrz świata pracy wielorybników, nie tylko jako o odległej ciekawostce znalezionej w bibliotece.

W rozdziale 45 Moby-Dicka Melville sam zwraca uwagę na Essex. Powieść opisuje pracę przemysłu: wachty, łodzie, harpuny, obróbkę ciał i wydobywanie oleju. Długie dygresje o klasyfikacji wielorybów należą również do wiedzy narratora; nie powinno się ich brać za współczesny podręcznik biologii.

Przemysłowe tło zmienia spojrzenie na pościg. Były to wyprawy handlowe po cenny surowiec. Ludzie opuszczali domy na długo, a statek łączył różne pochodzenie pod hierarchią dowodzenia. Powieść zachowuje ten świat pracy, nawet gdy kapitan przekierowuje rejs ku prywatnemu celowi.

Ahab dodaje obsesję

Wielką przemianą jest pościg kapitana Ahaba. Fikcyjny wieloryb odebrał mu nogę, a on uczynił zemstę nadrzędnym zadaniem statku. Oficerowie i załoga muszą żyć w ramach celu, który wykracza poza wspólną misję handlową. Opór Starbucka odsłania niebezpieczeństwo dowództwa nieprzyjmującego ograniczeń.

Czytana w ten sposób książka mówi też o władzy nakłaniającej innych do podążania za obsesją. Ahab nadaje wielorybowi znaczenia, których żadne zwierzę nie mogłoby wyjaśnić. Narracja Izmaela, z ruchomymi perspektywami i dygresjami, daje czytelnikom więcej przestrzeni, niż kapitan pozwala sobie.

Ta interpretacja nie wymaga diagnozy na odległość. Wynika z konfliktu między pracą, władzą, zemstą i niepewnością. Essex dostarcza wiedzy, że wieloryb może zniszczyć statek. Fikcja pyta, co się dzieje, gdy człowiek czyni z takiego zniszczenia centrum swojego rozumienia świata.

Rocznica z dwiema datami wydania

Londyńska edycja ukazała się 18 października 1851 roku w trzech tomach. Amerykańska nastąpiła w listopadzie, zwykle datowana na 14. dzień miesiąca. To powiązane kamienie milowe, ale październikowa rocznica nie jest rocznicą premiery w USA. Reputacja Melville'a zmieniła się również po jego śmierci: książka przyjęta niejednoznacznie stała się centralnym dziełem amerykańskiej literatury.

Literatura faktu Nathaniela Philbricka In the Heart of the Sea oferuje współczesną rekonstrukcję katastrofy. Film Rona Howarda o tym samym tytule z 2015 roku przedstawia dramatyzację z własnymi pomysłami narracyjnymi. Żaden nie zastąpi Chase'a, gdy pytamy, co naprawdę relacjonował ocalały.

Rocznica zachęca do łączenia tych warstw bez ich utożsamiania. Za Moby-Dickiem stoją ścigane zwierzęta, katastrofa, walczący o życie ludzie i opowieści rosnące w przekazie. Melville uczynił z nich niepokojące pytanie: jak wiele zniszczenia może nastąpić, gdy pewność jednej osoby staje się przeznaczeniem wszystkich innych?

Źródła: Relacja Owena Chase'a z 1821 roku, Uniwersytet Nebraska–Lincoln, Mocha Dick Reynoldsa, 1839, Herman Melville, Moby-Dick, Muzeum Wielorybnictwa w New Bedford, NOAA Fisheries