Rosas i wojny domowe w Argentynie: dlaczego Caseros zmieniło kraj

Zjednoczone Prowincje i Konfederacja: znaczenie nazw

Zjednoczone Prowincje Río de la Plata były nazwą używaną podczas zdobywania niepodległości i budowy państwa. Konfederacja Argentyńska oznaczała porządek między prowincjami rozwijany przez układy federalne. Nie były to dwa obce państwa o wyraźnie wyznaczonych granicach.

Artykuł 35 obecnej konstytucji uznaje Zjednoczone Prowincje, Republikę Argentyńską i Konfederację Argentyńską za historyczne nazwy urzędowe. Ta ciągłość pomaga uniknąć mylącego opisu wojny. Rosas rządził Buenos Aires i wykonywał władzę przekazaną przez inne prowincje. Nie był zagranicznym władcą napadającym na już ukształtowaną republikę.

Konflikt zaczął się przed Rosasem

Niepodległość nie rozwiązała kwestii podziału władzy. Projekty centralizacji ścierały się z przywódcami broniącymi władz prowincjonalnych. Ogólnie unitaryści popierali centralny rząd krajowy, a federaliści autonomię prowincji. Nazwy obejmowały zmienne sojusze, lokalne interesy i spory wewnątrz obu obozów.

Pod Cepedą w 1820 roku federalni przywódcy Santa Fe i Entre Ríos pokonali siły centralnego Dyrektoriatu, który upadł. Rządy prowincji następnie negocjowały porozumienia, wielokrotnie walcząc o kształt wspólnego porządku. Przemoc dotyczyła budowy państwa, wykraczając poza konflikt dwóch dowódców.

W Buenos Aires obalenie i stracenie federalnego gubernatora Manuela Dorrego przez Juana Lavalle w grudniu 1828 roku zaostrzyło starcie. Rosas stał się ważnym obrońcą sprawy federalnej. Objął urząd gubernatora w 1829 roku, w świecie już naznaczonym mobilizacją zbrojną i załamaniem ugód.

Władza zbudowana na sojuszach i przymusie

Rosas rządził Buenos Aires w latach 1829–1832 i ponownie w latach 1835–1852. Drugi rząd otrzymał pełnię władzy publicznej, wyjątkowe skupienie kompetencji wykonawczych, ustawodawczych i sądowych. Przedstawiał porządek jako odpowiedź na zagrożenie nową wojną domową.

Popierali go właściciele ziemscy, kupcy oraz grupy ludowe w mieście i na wsi. Czerwone federalne oznaki wyrażały lojalność. Poparcie współistniało jednak z przymusem: przeciwników prześladowano, a Sociedad Popular Restauradora i Mazorca uczestniczyły w aparacie zastraszania i represji opisywanym w materiałach edukacyjnych o tej epoce.

Nazwanie Rosasa federalistą nie oznacza, że przyjmował wszystkie żądania innych federalnych przywódców. Jego władza zależała od sojuszy prowincjonalnych, lecz Buenos Aires zachowywało uprzywilejowanie. Różnica między polityczną przynależnością a realnym podziałem zasobów wyjaśnia, dlaczego późniejszy rywal wyszedł z tego samego obozu.

Komora celna była częścią pola walki

Pakt Federalny z 4 stycznia 1831 roku, podpisany początkowo przez Buenos Aires, Santa Fe i Entre Ríos, uznawał wzajemne prawa prowincji i tworzył sojusz. Przewidywał też federalny kongres regulujący handel, żeglugę, ogólne dochody i dług publiczny. Kwestia konstytucyjna istniała zatem w samym układzie federalnym.

Bogactwo i wpływy skupione wokół portu oraz komory celnej Buenos Aires nadawały tej kwestii wymiar praktyczny. Według Museo Casa Rosada opozycja rosła wobec kontroli ceł i handlu przez Buenos Aires oraz opóźniania kongresu konstytucyjnego. Dla prowincji chcących szerszego dostępu do handlu spór wpływał na dostępne środki.

Kongres, żegluga rzeczna i podział dochodów były powiązane. Konstytucja mogła zmienić równowagę utrzymywaną dzięki osobistym porozumieniom z gubernatorami. Dlatego pozornie prawna debata mobilizowała armie: reguły dotyczące pieniędzy i władzy miały rozstrzygnąć, które prowincjonalne interesy przeważą.

Urquiza rozbił sojusz od środka

Urquiza rządził Entre Ríos i należał do federalnego porządku politycznego. Jego pronunciamiento z 1851 roku odzyskiwało przekazane uprawnienia w stosunkach zagranicznych i domagało się organizacji narodowej. Pozwalało przeciwstawić się Rosasowi bez przejścia na program unitarystów.

Opozycja stała się koalicją. Ejército Grande wspierały Entre Ríos i Corrientes, Urugwaj oraz Cesarstwo Brazylii. Jej skład nadawał kampanii międzynarodowy wymiar obok wewnętrznego sporu prowincji. Przedstawienie Caseros jedynie jako zwycięstwa unitarystów nad federalistami pomijałoby pozycję Urquizy i szerokość sojuszu.

Caseros zakończyło rządy Rosasa

3 lutego 1852 roku koalicja Urquizy pokonała Rosasa pod Caseros. Rosas zrezygnował i udał się na wygnanie do Anglii, gdzie zmarł w 1877 roku. Przywódca dominujący dotąd w porządku konfederacji nie kontrolował już rządu Buenos Aires.

Źródło obrazu: Fernando de Gorocica / Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0; rozmiar zmniejszony na potrzeby strony, bez kadrowania oryginalnej fotografii.

Decydującym wynikiem bitwy była zmiana kierownictwa politycznego. Nie rozstrzygnęła wszystkich problemów, które wywołały konflikt. Zwycięstwo pozwalało Urquizie zwołać prowincje, lecz wspólny rząd nadal wymagał negocjacji, instytucji i akceptacji poza polem walki.

Konstytucja wyprzedziła trwałe porozumienie

Układ z San Nicolás, podpisany 31 maja 1852 roku, wyznaczył podstawy kongresu konstytucyjnego w Santa Fe i mianował Urquizę tymczasowym dyrektorem Konfederacji. Powoływał się na Pakt Federalny. Wcześniejsze zobowiązanie wspierało nowe rozwiązanie instytucjonalne.

Buenos Aires odrzuciło układ i odłączyło się od Konfederacji. W 1853 roku trzynaście prowincji przyjęło konstytucję bez Buenos Aires. Urquiza został prezydentem Konfederacji w 1854 roku. Spór o miejsce Buenos Aires trwał dalej; walki pod Pavón w 1861 roku i prezydentura Bartolomé Mitre od 1862 roku oznaczały kolejną zmianę równowagi.

Kto wygrał, a co pozostało nierozwiązane?

Bezpośrednimi zwycięzcami pod Caseros byli Urquiza i jego koalicja. Trwałym rezultatem konstytucyjnym były federalne ramy państwa. Buenos Aires odzyskało jednak w następnym dziesięcioleciu czołową pozycję polityczną. Jedno zwycięstwo nie opisuje wszystkich skutków konfliktu o zmieniających się sojuszach i instytucjach.

Konsekwencje obejmowały upadek Rosasa, nowy porządek konstytucyjny i dalsze walki domowe. Prześladowania, wygnanie i mobilizacja zbrojna były częścią poniesionej ceny. Caseros otworzyło drogę od konfederacji opartej na gubernatorach i delegowanych uprawnieniach do państwa zorganizowanego przez konstytucję. Nie uczyniło tej drogi natychmiastową ani pokojową.

Źródła: Educ.ar: suwerenność i epoka Rosasa, Pakt Federalny z 1831 roku, Museo Casa Rosada: organizacja terytorialna, Układ z San Nicolás, Museo Casa Rosada: prezydentura Urquizy